ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ: ΙΩΑΝΝΗΣ ΓΑΒΡΙΗΛ ΜΠΟΡΚΜΑΝ

 

Ιωάννης

Γαβριήλ

Μπόρκμαν

του Χένρικ Ίψεν

μετάφραση: Παύλου Μάτεσι

 

Θέατρο «ΑΛΚΜΗΝΗ»

Αλκμήνης 8-12, Πετράλωνα

 

Σκηνοθεσία: Μανώλης Ιωνάς

Ερμηνεύουν οι ηθοποιοί (αλφαβητικά): Ανδρονίκη Αβδελιώτη, Φανή Γέμτου, Μανώλης Ιωνάς, Πάνος Κωνσταντέλης, Περικλής Λιανός, Ειρήνη Παπαδημάτου

Στα βίντεο της παράστασης εμφανίζονται η Ιωάννα Γκαβάκου και η Ρούλα Κουτρουμπέλη.

 

Αναλύει η Μαρίνα Αποστόλου την παράσταση του Σαββάτου 18 Απριλίου 2026 (στις 7.00 μ.μ.)

 

«Το πιο άτιμο κακούργημα που μπορείς να διαπράξεις είναι να πουλήσεις την εμπιστοσύνη που σου έχει δείξει ο φίλος σου…»

 

Ο Μανώλης Ιωνάς σε μια μοναδική, απρόσμενη μεταμόρφωση, σε έναν ρόλο – γίγαντα που δεν υστερεί σε υποκριτικό μέγεθος από εκείνους των μεγάλων τραγικών που συνθέτουν τα έργα τους με κυρίαρχους άξονες την ύβρη και τη νέμεση. Με τη διαφορά ότι ο χαρακτήρας του Μπόρκμαν γνωρίζει άψογα τι πράττει, δεν ταπεινώνει ποτέ τον εαυτό του και δεν μετανοεί παρά δικάζοντας ξανά τις πράξεις του ο ίδιος στην οκταετή του απομόνωση, αυτοδικαιώνεται αποφαινόμενος πως θα επαναλάμβανε συνειδητά τις επιλογές του. Στο «Βασίλειό» του…

Ο Ιωάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν, όπως και τα περισσότερα έργα του μεγάλου Νορβηγού δραματουργού (αυτό όμως ίσως λίγο περισσότερο), είναι ένα διαχρονικό αριστούργημα που ποτέ, προφανώς, δεν θα πάψει να ασκεί την ακαταμάχητη γοητεία του στο θεατρόφιλο κοινό.

Έργο στιβαρό, με χαρακτήρες που έλκουν το ψυχαναλυτικό ενδιαφέρον σε μεγάλο βαθμό, σαγηνεύει μέσα από το σκοτάδι της ανθρώπινης ψυχής, της απληστίας, του εγωκεντρισμού, της απελπισίας του ατόμου, της αστείρευτης απόλαυσης της ύλης και της δόξας έστω κι αν η κατάληξη είναι η αυτοκαταστροφή και η απόλυτη μοναξιά. Η φιλία στηρίζεται σε αμοιβαία ψέματα, προδίδεται, τα αδέρφια αλληλομισιούνται, το παιδί δεν τρέφει αγάπη για τον γονιό του ή όποιον το μεγάλωσε, οι γονείς αγνοούν τα ίδια τους τα παιδιά ή τα βλέπουν ως «κτήματά» τους. Οι διαζευγμένες γυναίκες είναι ελευθέριες ενώ οι νέοι άνθρωποι, το μέλλον ενός τόπου και η συνέχεια μιας οικογένειας, ζουν με απαξίες και κενότητα.

Ο Μανώλης Ιωνάς τολμά και διεισδύει στον ιδιόκοσμο του Μπόρκμαν σκηνοθετώντας την παράσταση αλλά και σηκώνοντας στους ώμους του τον ομώνυμο ρόλο – πρόκληση. Έχει μια δύσκολη αποστολή να φέρει εις πέρας διότι εκτός από το να υποδυθεί μια περσόνα αμετανόητη που το μόνο το οποίο προσκυνούσε και προσκυνά είναι η εξουσία αδιαφορώντας παντελώς για τη σχέση του με τους άλλους, έχει την ευθύνη να καθοδηγήσει άλλους πέντε ηθοποιούς που ερμηνεύουν τους έτερους ρόλους – δορυφόρους του πάλαι ποτέ ισχυρού τραπεζίτη (Γκούνχιλντ Μπόρκμαν, Έλλα Ρέντχαϊμ, Έρχαρτ Μπόρκμαν, Βίλχελμ Φόλνταλ, Κυρία Βίλτον – ο ρόλος της Φρίντα Φόλνταλ και της Μαλένα αποδίδονται μέσα από βίντεο).  

Η παράσταση εκκινεί με ένα βίντεο όπου μπορεί κανείς να εισέλθει στο κλίμα της εκεί και του τότε: της παγερής Νορβηγίας στα τέλη του 19^ου αιώνα όταν το να διαθέτει κανείς έλκηθρο ήταν σημάδι οικονομικής άνεσης και ευμάρειας.

Η Γκούνχιλντ υποδέχεται τη δίδυμη αδερφή της Έλλα με την οποία οι σχέσεις είναι ψυχραμένες. Έχουν υπάρξει ανταγωνίστριες στο παρελθόν για τον ίδιο άντρα, τον Ιωάννη Γαβριήλ και τώρα επανέρχονται να παλέψουν σαν άγρια θηρία για τον απόγονο Έρχαρτ. Στο πάνω πάτωμα ο πρώην τραπεζίτης μετακινείται κάνοντας αδιάλειπτα βήματα στον χώρο και μη εξερχόμενος ποτέ από εκεί. Ένα καθεστώς που διαρκεί οκτώ ολάκερα χρόνια, μια αυτό-φυλάκιση, ένας σκληρός αυτό-περιορισμός μετά τη φυλακή των πέντε ετών που του επιβλήθηκαν για την υπεξαίρεση μεγάλων ποσών της τράπεζας που διοικούσε. Δεν δέχεται παρά την επίσκεψη ενός ταπεινού, πολύτεκνου και καλόκαρδου αλλά αφελούς και εύπιστου παλιού γνώριμου, του Βίλχελμ. Όπως όμως βλέπουμε και σε σχετικό βίντεο, στο επάνω πάτωμα ανεβαίνει και η νεαρή κόρη του Βίλχελμ, η Φρίντα, η οποία έχει επιδείξει κλίση στη μουσική και εξασκείται στο πιάνο που είχε δωρίσει η Έλλα στον Ιωάννη Γαβριήλ όταν εκείνος επέλεξε τον κατ’ οίκον περιορισμό. Μέσα από το βίντεο αυτό, αφήνεται να εννοηθεί η ελαφριά (;) παρενόχληση του πρώην μεγάλου άντρα της χώρας εις βάρος του νεαρού κοριτσιού, το οποίο δεν είναι παρά ένα άθυρμα στα χέρια του καθένα μη έχοντας την ανάλογη ανατροφή της οικογένειάς της ως προς τις παγίδες της ζωής. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που η κυρία Βίλτον, διαζευγμένη, κυνική, ευκατάστατη και ακόρεστη την παίρνει μαζί της στη φυγή της στο εξωτερικό μαζί με τον νεαρό Έρχαρτ που με τη σειρά του περιφρονεί την εργασία και τον κάματο και επιθυμεί διακαώς τις διασκεδάσεις και την αξιοποίηση στο έπακρον των νιάτων του.

Όλοι οι χαρακτήρες του κορυφαίου αυτού δραματικού κειμένου μαγεύουν με το ψυχολογικό τους προφίλ˙ ο Μπόρκμαν ζει στην ουτοπία ότι μια μέρα θα δεχθεί εκ νέου πρόταση για ανάληψη όμοιων με το παρελθόν καθηκόντων, πιστεύει στο παρόν και στο μέλλον, λησμονεί τι έχει διαπράξει και τι κυρώσεις έχει υποστεί (δεν έχει πια δικαίωμα να κατέχει δική του περιουσία και στην ουσία φιλοξενείται στο κτήμα της παλιάς αγαπημένης του και νυν κουνιάδας του Έλλα), με το παιδί του είναι ένας άγνωστος εντούτοις τον παροτρύνει σε μια νέα αρχή στη ζωή που θα βασίζεται στη δουλειά, κατηγορεί τον κάποτε φίλο του νομικό για προδοσία που τον οδήγησε στη φυλακή, υποτιμά τον φτωχό Βίλχελμ και μάταια προσπαθεί να ταρακουνήσει τον τελευταίο στο τέλος του έργου να αναγνωρίσει την αλήθεια για τη Φρίντα αφού εκείνος επιλέγει να εθελοτυφλεί σταθερά. Οι δύο δίδυμες αδελφές πάλι, εγωπαθείς και χωρίς στόχους στη ζωή τους πια διεκδικούν λυσσαλέα τον νεαρό κύριο Έρχαρτ και αποτυγχάνουν μένοντας ολομόναχες μετά τον αναπόδραστο, όπως φαίνεται, θάνατο του Μπόρκμαν στο λευκό, όπως το πρόσωπό του, χιόνι μη έχοντας τίποτα πια να τις ενώνει και να τις χωρίζει συνάμα.

Η κυρία Βίλτον, άδεια και αυτή ηθικά όπως και όλοι οι φορείς της δράσεις, δημιουργεί η ίδια ένα ακόμη από τα ιψενικά τρίγωνα που συναντάμε στα έργα του θεατρικού αυτού συγγραφέα ενώ ο Έρχαρτ προκλητικός και γεμάτος απαξίες απορρίπτει και τις δύο μητέρες που έχει γνωρίσει στη ζωή του αποχωρώντας για την περιπέτεια με την κατά επτά έτη μεγαλύτερη κυρία που τον ξεμυαλίζει και τον παρασύρει στα φώτα, τη χαρά και την ακολασία.

Αναντίρρητα, δεν είναι εύκολο να ανέβει μια τέτοια παράσταση όπου το κείμενο στο οποίο βασίζεται είναι τέτοιας νοηματικής συμπύκνωσης (στον Ίψεν δεν περισσεύει ούτε λέξη, τίποτα δεν ξεστομίζεται από τους χαρακτήρες του τυχαία οι οποίοι είναι πάντα δομημένοι με ιδιαίτερη δραματουργική φροντίδα). Για μένα, ξεχώρισε ο Περικλής Λιανός που υποκρίθηκε τον Βίλχελμ Φόλνταλ, ήταν πολύ δυνατός υποκριτικά ιδίως τη δεύτερη φορά όπου εμφανίζεται στο έργο με το χτυπημένο πόδι και την ανίκητη αφέλεια και υπέρμετρη αδυναμία που αισθάνεται για την κόρη του Φρίντα, δίνει ρεσιτάλ ερμηνείας. Πολύ καλή εντύπωση μου έκανε η Ανδρονίκη Αβδελιώτη που έπαιξε την κυρία Βίλτον, με το κόκκινό της φόρεμα και τα λυτά ξανθά της μαλλιά, ασυγκράτητη, ανερυθρίαστη, κατά βάθος ψυχρή αλλά και ρεαλίστρια, θα μπορούσε κανείς να πει από μια άλλη άποψη. Έχει χαρακτηριστική συμμετοχή στην παράσταση, κάτι το οποίο συμβαίνει συχνά με τους μικρούς – μεγάλους ρόλους σε ποικίλα έργα. Σύντομο κείμενο, λίγες σκηνές αλλά ρόλος ειδικής βαρύτητας που αναδεικνύεται αντάξια μέσα από μια ορθή σύλληψη και ερμηνεία.

Κι ενώ η κυρία Μπόρκμαν είναι εκείνη που θα περίμενε κανείς να έχει τον πρώτο λόγο στη δράση του έργου, ωστόσο, όπως τελικά αποδεικνύεται, η Έλλα είναι το δραματικό πρόσωπο που θα ωθήσει την εξέλιξη της υπόθεσης. Η Φανή Γέμτου ενσαρκώνει τον ρόλο αυτό και δείχνει να τον βιώνει έντονα στη σκηνή (συγκινείται) σαν να τον περίμενε από καιρό για να τον παίξει, σαν να ήταν δικός της, σαν να έχει περάσει όντως μέσα στην ταλαιπωρημένη ψυχή της Έλλα που πεθαίνει και παίζει αποτυχώς το τελευταίο της χαρτί.

Η Ειρήνη Παπαδημάτου μεταμορφώνεται με μαεστρία και υποκριτική σεμνότητα χωρίς στόμφο στην Γκούνχιλντ που μισεί τον πρώην τραπεζίτη και σύζυγό της για την κατάπτωση στην οποία έχουν περιέλθει εξαιτίας της σπατάλης χρημάτων του τότε για την οποία κατέχει και η ίδια μερίδιο ευθύνης, μισεί όμως και την Έλλα χάρη στην οποία επιβιώνουν οικονομικά, με την οποία αδυνατεί να μοιραστεί την ίδια στέγη και στην οποία δεν θα επιτρέψει να πάρει το παιδί της ξανά. Νιώθει έκπληξη σχεδόν αποτροπιασμό με τη χυδαία ομολογία της κυρίας Βίλτον, απομένει μόνη και κενή.

Τέλος, ο Πάνος Κωνσταντέλης υποδύεται με φρεσκάδα και ορμή τον νεαρό Έρχαρτ που υπάρχει μόνο για το σήμερα και δεν φαίνεται να διατηρεί καμιά ψυχική σύνδεση με κανένα πρόσωπο της οικογένειάς του, ούτε καν με την Έλλα που τον ανέθρεψε στα δύσκολα χρόνια που διήγαγε η οικογένειά του.

Δεν θα μπορούσα βεβαίως να μην προσθέσω το σχόλιό μου για τα πανέμορφα κοστούμια των ηθοποιών αλλά και τις υπέροχες κομμώσεις του Στέλιου Κούλη. Και αναφέρομαι τόσο στα χυτά γκρίζα μαλλιά του Μανώλη Ιωνά όσο και στους εντυπωσιακούς κότσους των δίδυμων αδερφών αλλά και τα ξέμπλεκα, ανέμελα μαλλιά της κυρίας Βίλτον – Ανδρονίκης Αβδελιώτη.

 

Λοιποί συντελεστές:

Σκηνοθεσία – Εικαστική Επιμέλεια: Μανώλης Ιωνάς

Σκηνογραφία: Κωνσταντίνος Ξανθόπουλος

Χορογραφία – Κινησιολογία: Ρούλα Κουτρουμπέλη

Σχεδιασμός Φωτισμών: Μανώλης Μπράτσης

Βίντεο Παράστασης – Trailer: Thanos Angelis

Production Services: Movie Co.

Κομμώσεις: Στέλιος Κούλης

Επικοινωνία: Άντζυ Νομικού – angienomikou@gmail.com

Εταιρεία Παραγωγής: Θέατρο Αλκμήνη

Trailer: https://youtu.be/wMOouXkWZ2g